پرشر سوئیچ الکترومکانیکی (Electromechanical)
پرشر سوئیچ الکترومکانیکی در واقع دستهبندی مادری است که شامل مدلهای پیستونی، دیافراگمی و لوله بوردونی میشود، اما در اینجا تمرکز ما بر ماهیت عملکرد الکتریکی و سوئیچینگ آنهاست. این تجهیزات فصل مشترک مکانیک و برق هستند. نیروی فیزیکی فشار به یک نیروی مکانیکی تبدیل شده و کنتاکتهای یک میکروسوئیچ (Microswitch) را باز یا بسته میکند.
سادگی، بزرگترین مزیت این دسته است. آنها برای عملکرد نیاز به منبع تغذیه (Power Supply) ندارند و صرفاً مانند یک کلید قطع و وصل عمل میکنند. این ویژگی باعث میشود که در مدارهای ایمنی (Safety Circuits) بسیار محبوب باشند، زیرا حتی در صورت قطع برق سیستم کنترل، ماهیت مکانیکی آنها حفظ میشود. آنها معمولاً دارای کنتاکتهای رلهای (NO/NC/COM) هستند که میتوانند مستقیماً کنتاکتورها یا PLC را فرمان دهند.
مشخصات فنی و الکتریکی
در هنگام خرید یا طراحی مدار برای این سوئیچها، پارامترهای زیر حیاتی هستند:
- ظرفیت جریان (Current Rating): میکروسوئیچها معمولاً توانایی عبور جریانهای بالا (مثلاً 5 تا 15 آمپر) را دارند که نیاز به رله کمکی را حذف میکند.
- نوع کنتاکت: معمولاً SPDT (تک قطب دو خروجی) هستند، اما مدلهای DPDT (دو کنتاکت همزمان) نیز برای ایمنی مضاعف وجود دارند.
- باند مرده (Dead Band): فاصله فشار بین وصل شدن و قطع شدن مجدد سوئیچ که در مدلهای الکترومکانیکی ثابت یا قابل تنظیم است.
- نیاز به تعمیرات: به دلیل فرسایش مکانیکی کنتاکتها (Arccing)، طول عمر محدودتری نسبت به مدلهای الکترونیکی دارند.
با وجود ظهور تکنولوژیهای دیجیتال، مدلهای الکترومکانیکی هنوز سلطان صنعت هستند. دلیل آن “قیمت پایین” و “راحتی عیبیابی” است. یک تکنسین با یک مولتیمتر ساده میتواند سلامت این قطعه را تست کند. با این حال، باید توجه داشت که فرسایش مکانیکی فنر و کنتاکتها در طول زمان میتواند باعث تغییر جزئی در نقطه تنظیم (Set Point Drift) شود، بنابراین کالیبراسیون دورهای برای این تجهیزات ضروری است.
جدول مقایسه عملکرد در ولتاژهای مختلف:
| نوع بار الکتریکی | ولتاژ 125/250 VAC | ولتاژ 24 VDC | نکته مهم |
| بار مقاومتی (Resistive) | 15 آمپر | 5 آمپر | کمترین آسیب به کنتاکت |
| بار القایی (Inductive) | 10 آمپر | 3 آمپر | نیاز به مدار جرقه گیر برای افزایش عمر |
| بار موتوری/لامپ | 5 آمپر | 2 آمپر | جریان هجومی اولیه باید لحاظ شود |
پرشر سوئیچ الکترونیکی / دیجیتال (Solid State)
پرشر سوئیچهای الکترونیکی یا سالید استیت (Solid State)، نسل جدید کنترلکنندههای فشار هستند. برخلاف مدلهای مکانیکی، در این تجهیزات هیچ قطعه متحرکی وجود ندارد. آنها از سنسورهای پیزوالکتریک یا استرینگیج (Strain Gauge) برای تبدیل فشار به سیگنال الکتریکی استفاده میکنند. این سیگنال سپس توسط یک پردازنده داخلی تحلیل شده و فرمان سوئیچ صادر میشود.
این تجهیزات نماد دقت مطلق و انعطافپذیری هستند. اکثر مدلها دارای نمایشگر دیجیتال هستند که فشار لحظهای را نشان میدهد و به کاربر اجازه میدهد نقطه سوئیچ (Set Point) و نقطه ریست (Reset Point) را با دقت دهم بار تنظیم کند. همچنین، بسیاری از آنها علاوه بر خروجی سوئیچینگ (PNP/NPN)، یک خروجی آنالوگ (مانند 4-20mA یا 0-10V) نیز ارائه میدهند که آنها را به یک ترانسمیتر فشار هم تبدیل میکند.
قابلیتهای پیشرفته و هوشمند
چرا باید هزینه بیشتری برای مدل الکترونیکی پرداخت کنید؟
- طول عمر بینهایت: به دلیل نبود قطعات متحرک مکانیکی، فرسایش فیزیکی وجود ندارد و سیکل کاری آنها به صدها میلیون میرسد.
- قابلیت برنامهریزی: میتوانید تاخیر در قطع/وصل (Delay)، نوع خروجی (NO/NC) و هیسترزیس را آزادانه تنظیم کنید.
- نمایشگر محلی: نیاز به نصب گیج فشار جداگانه را حذف میکند.
- پروتکلهای ارتباطی: مدلهای پیشرفته از IO-Link پشتیبانی میکنند که برای کارخانههای هوشمند (Industry 4.0) حیاتی است.
البته، این سوئیچها نیاز به منبع تغذیه دائم (معمولاً 24VDC) دارند و نمیتوانند مانند مدلهای مکانیکی مستقیماً جریانهای بالای برق (مانند کنتاکتورهای بزرگ) را سوئیچ کنند و معمولاً به یک رله واسط یا ورودی PLC نیاز دارند. اما دقت بالای آنها (معمولاً 0.5% یا بهتر) و عدم تغییر تنظیمات در اثر لرزش، آنها را برای سیستمهای رباتیک، ماشینهای تزریق پلاستیک دقیق و تستبنچها بیجایگزین میکند.
جدول مقایسه پرشر سوئیچ الکترونیکی در برابر الکترومکانیکی:
| ویژگی | پرشر سوئیچ الکترونیکی (Solid State) | پرشر سوئیچ الکترومکانیکی |
| عمر مفید (تعداد سیکل) | > 100 میلیون سیکل | 1 تا 5 میلیون سیکل |
| دقت (Accuracy) | بسیار بالا (±0.5%) | متوسط (±2% تا ±5%) |
| هیسترزیس | کاملاً قابل برنامهریزی (0 تا 100%) | ثابت یا محدود در تنظیم |
| مقاومت به لرزش | عالی (بدون قطعه متحرک) | متوسط تا ضعیف |
| قیمت | بالا | پایین / مقرون به صرفه |
پرشر سوئیچ پیستونی (Piston Type)
پرشر سوئیچهای پیستونی یکی از رایجترین و مقاومترین انواع سوئیچهای فشار در صنعت هیدرولیک هستند. این تجهیزات بهطور خاص برای محیطهایی طراحی شدهاند که فشار کاری بالا بوده و نوسانات ناگهانی یا شوکهای هیدرولیکی (Spikes) وجود دارد. مکانیزم عملکرد آنها بر اساس حرکت یک پیستون فلزی در داخل یک سیلندر است که توسط یک فنر کالیبره شده مقاومت میکند. زمانی که فشار سیال بر نیروی فنر غلبه کند، پیستون حرکت کرده و میکروسوئیچ را فعال میکند.
وجود اورینگ (O-Ring) یا سیل (Seal) در اطراف پیستون، مانع از نشت سیال به محفظه الکتریکی میشود. با این حال، همین اصطکاک ناشی از آببندها باعث میشود که این نوع سوئیچها کمی “هیسترزیس” (Hysteresis) یا پسماند بیشتری نسبت به مدلهای دیافراگمی داشته باشند، اما در عوض تحمل آنها در برابر فشارهای مخرب بینظیر است.
ویژگیهای کلیدی و مزایای عملیاتی
برای درک بهتر اینکه چرا باید از مدل پیستونی استفاده کنید، به نکات زیر توجه کنید:
- تحمل فشار بالا: ایدهآل برای سیستمهایی با فشار کاری تا 600 بار یا بیشتر.
- مقاومت در برابر شوک: ساختار مکانیکی صلب، آنها را در برابر ضربات قوچ (Water Hammer) مقاوم میسازد.
- عمر طولانی: به دلیل قطعات متحرک فلزی مستحکم، در سیکلهای کاری بالا دوام خوبی دارند.
- قابلیت تنظیم: اکثر مدلها دارای پیچ تنظیم برای تغییر نقطه سوئیچینگ (Set Point) هستند.
نکته مهم در استفاده از پرشر سوئیچهای پیستونی، توجه به نوع سیال و تمیزی آن است. از آنجایی که حرکت پیستون نیازمند لغزش است، وجود ذرات معلق در روغن هیدرولیک میتواند باعث گیر کردن پیستون یا خرابی سریع اورینگها شود. بنابراین، فیلتراسیون مناسب در سیستم هیدرولیک برای تضمین عملکرد صحیح این قطعه حیاتی است. همچنین، اصطکاک ذاتی در این مدلها باعث میشود برای فشارهای بسیار پایین (مثلاً زیر 5 بار) گزینه مناسبی نباشند، زیرا دقت تکرارپذیری در فشارهای پایین کاهش مییابد.
جدول زیر مشخصات فنی معمول برای پرشر سوئیچهای پیستونی استاندارد در بازار را نشان میدهد:
| مشخصه فنی | توضیحات و مقادیر معمول |
| محدوده فشار (Pressure Range) | معمولاً از 10 بار تا 700+ بار |
| دقت تکرارپذیری (Repeatability) | حدود ±2% تا ±3% مقیاس کامل (Full Scale) |
| هیسترزیس (Hysteresis) | متغیر (معمولاً 10% تا 20% نقطه تنظیم)، قابل تنظیم یا ثابت |
| متریال بدنه | استیل ضد زنگ، برنج، یا آلومینیوم دایکست |
| کاربرد اصلی | پرسهای هیدرولیک، یونیتهای پاورپک سنگین، ماشینآلات راهسازی |
پرشر سوئیچ دیافراگمی (Diaphragm Type)
اگر در سیستم هیدرولیک خود به دقت بالا در فشارهای پایین تا متوسط نیاز دارید، پرشر سوئیچ دیافراگمی بهترین انتخاب است. در این مدل، به جای پیستون، از یک غشاء انعطافپذیر (دیافراگم) استفاده میشود که با اعمال فشار سیال تغییر شکل میدهد و به مکانیزم سوئیچ نیرو وارد میکند. عدم وجود اصطکاک لغزشی (مانند پیستون) باعث میشود که این نوع سوئیچها حساسیت بسیار بالایی داشته باشند و سریعتر عمل کنند.
از نظر فنی، کلماتی مانند حساسیت بالا، فشار پایین و پاسخ سریع با این نوع پرشر سوئیچ گره خوردهاند. دیافراگمها معمولاً از جنسهای مختلفی مانند NBR (نیتریل)، ویتون (Viton) یا در مدلهای خاص از فلز ساخته میشوند تا با سیال هیدرولیک سازگاری داشته باشند.
جدول مقایسه متریال دیافراگم
انتخاب جنس دیافراگم مستقیماً بر طول عمر و عملکرد سوئیچ تأثیر میگذارد. جدول زیر راهنمای سریعی برای انتخاب است:
| جنس دیافراگم | ویژگیها و سازگاری | محدودیت دما |
| NBR (Buna-N) | ارزان، مقاوم در برابر روغنهای هیدرولیک استاندارد و هوا | -20 تا +80 درجه سانتیگراد |
| Viton (FKM) | مقاومت عالی در برابر حرارت و مواد شیمیایی خشن | -20 تا +120 درجه سانتیگراد |
| EPDM | مناسب برای آب و سیالات پایه گلیکول (نامناسب برای روغن) | -30 تا +110 درجه سانتیگراد |
| دیافراگم فلزی | دقت بسیار بالا، عمر طولانی، مناسب برای فشارهای بالاتر | بستگی به آلیاژ دارد |
با وجود دقت بالا، پرشر سوئیچهای دیافراگمی محدودیتهایی نیز دارند. مهمترین محدودیت آنها “فشار ترکیدگی” (Burst Pressure) است. اگر فشار سیستم به طور ناگهانی از حد تحمل دیافراگم فراتر رود، احتمال پاره شدن غشاء وجود دارد. بنابراین در سیستمهایی که نوسانات شدید فشار (Spikes) وجود دارد، استفاده از این مدل بدون تجهیزات جانبی محافظ (مانند اسنابر) توصیه نمیشود. با این حال، برای مدارهای فرمان، سیستمهای روانکاری اتوماتیک و کنترل فشار خط برگشت، این سوئیچها بیرقیب هستند.
مزایا و معایب کلیدی
- دقت بالا: ایدهآل برای تنظیمات دقیق در فشارهای پایین (مثلاً زیر 50 بار).
- سرعت پاسخدهی: به دلیل جرم کم دیافراگم، واکنش سریعی به تغییرات فشار دارند.
- بدون نشتی: ساختار یکپارچه دیافراگم احتمال نشتی را به صفر نزدیک میکند.
- محدودیت فشار: معمولاً برای فشارهای بالای 100 تا 200 بار توصیه نمیشوند (مگر مدلهای خاص).
پرشر سوئیچ لوله بوردونی (Bourdon Tube)
پرشر سوئیچهای لوله بوردونی از همان تکنولوژی کلاسیک و اثباتشدهای استفاده میکنند که در گیجهای فشار عقربهای میبینیم. قلب این دستگاه یک لوله فلزی خمیده (معمولاً به شکل C یا فنری) است. وقتی فشار سیال وارد این لوله میشود، لوله تمایل دارد صاف شود. این حرکت مکانیکی انتهای لوله، مستقیماً به میکروسوئیچ منتقل میشود تا مدار را قطع یا وصل کند.
این نوع سوئیچها در صنایع پتروشیمی و فرآیندی طرفداران زیادی دارند. ویژگی بارز آنها تکرارپذیری عالی و دامنه وسیع فشار است. لوله بوردون میتواند فشارهای بسیار کم تا بسیار زیاد را با دقت قابل قبولی پوشش دهد. با این حال، به دلیل ساختار مکانیکی ظریف و بازوی محرک، این سوئیچها نسبت به لرزش و ارتعاش حساس هستند.
نقاط قوت و ضعف عملیاتی
شناخت دقیق نقاط قوت و ضعف این مدل به انتخاب صحیح کمک میکند:
- دقت و تکرارپذیری بالا: یکی از دقیقترین انواع سوئیچهای مکانیکی است.
- محدوده وسیع: قابل تولید برای فشارهای خلأ تا فشارهای بسیار بالا.
- حساسیت به لرزش: ارتعاشات دستگاه میتواند باعث خطای عملکرد یا خرابی زودرس شود.
- ابعاد بزرگتر: معمولاً نسبت به مدلهای دیافراگمی یا پیستونی فضای بیشتری اشغال میکنند.
نصب پرشر سوئیچ لوله بوردونی باید در مکانهایی انجام شود که حداقل لرزش را دارند یا باید از لرزهگیر استفاده شود. اگر سیستم هیدرولیک شما روی یک موتور دیزل پرلرزش نصب شده است، این مدل انتخاب مناسبی نیست. اما در تابلوهای کنترل ثابت، خطوط انتقال نفت و گاز و سیستمهای آزمایشگاهی که ثبات محیطی دارند، لوله بوردون عملکردی قابل اعتماد و دقیق ارائه میدهد. همچنین، متریال لوله بوردون (معمولاً استیل یا آلیاژ مس) باید با خورندگی سیال هیدرولیک یا شیمیایی سازگار باشد.
جدول زیر کاربردها و محدودیتهای این تکنولوژی را خلاصه میکند:
| پارامتر | وضعیت در مدل لوله بوردونی |
| نرخ سیکل (Cycle Rate) | متوسط (کمتر از مدلهای دیافراگمی و پیستونی) |
| مقاومت در برابر Overpressure | خوب (اما نه به اندازه پیستونی) |
| پایداری نقطه تنظیم (Drift) | بسیار عالی (تنظیمات برای مدت طولانی ثابت میمانند) |
| هزینه تعمیر و نگهداری | پایین (ساختار ساده و قابل درک) |
| محیط نصب | ترجیحاً محیطهای ساکن و بدون ضربه |