کارت پروپرشنال چیست؟ راهنمای جامع نصب، تنظیم و خرید آمپلی‌فایر شیر هیدرولیک

 

 تعریف کارت پروپرشنال (Proportional Valve Amplifier)

کارت پروپرشنال یا آمپلی فایر شیر هیدرولیک، یک مدار الکترونیکی واسط است که به عنوان درایور شیر هیدرولیک عمل می‌کند. وظیفه اصلی این کارت، دریافت سیگنال آنالوگ فرمان (معمولاً از PLC) و تبدیل آن به جریان الکتریکی مدوله‌شده برای کنترل دقیق فشار و دبی در سیستم‌های هیدرولیک صنعتی است، بدون آنکه بوبین شیر دچار حرارت اضافی شود.

 

۳ کاربرد اصلی برد شیر پروپرشنال در صنعت:

• کنترل سرعت و فشار دقیق در دستگاه‌های تزریق پلاستیک (به ویژه در فازهای تزریق و نگه‌داشت).
• تنظیم حرکت نرم و بدون ضربه در پرس‌های هیدرولیک سنگین.
• کنترل موقعیت جک‌ها در خطوط نورد فولاد و دایکاست.

 

 نحوه عملکرد کارت درایور شیر پروپرشنال

یک درایور شیر برقی معمولی (On/Off) تنها دو وضعیت باز یا بسته دارد، اما در صنایع دقیق، ما نیاز به کنترل “میزان” باز شدن اسپول (Spool) داریم. کارت پروپرشنال این خلاء را پر می‌کند.

 

تبدیل سیگنال فرمان به جریان قدرت

سیستم‌های کنترلی مانند PLC یا CNC، فرمان‌ها را به صورت سیگنال‌های استاندارد ولتاژی (0 تا 10 ولت) یا جریانی (4 تا 20 میلی‌آمپر) ارسال می‌کنند. این سیگنال‌ها قدرت کافی برای تحریک بوبین شیرهای بزرگ را ندارند. برد شیر پروپرشنال این سیگنال ضعیف را دریافت کرده و متناسب با دامنه آن، جریان خروجی (معمولاً تا 3 آمپر) را به بوبین شیر اعمال می‌کند.

 

تکنولوژی PWM: قلب تپنده کارت پروپرشنال

چرا نمی‌توانیم مستقیماً ولتاژ را تغییر دهیم؟ اگر ولتاژ DC متغیر را مستقیماً به بوبین بدهیم، انرژی زیادی به صورت گرما تلف شده و بوبین می‌سوزد.

اینجاست که تکنولوژی PWM (مدولاسیون عرض پالس) وارد عمل می‌شود. کارت‌های مدرن ولتاژ را با فرکانس بالا (مثلاً ۲۰۰ هرتز تا ۵ کیلوهرتز) قطع و وصل می‌کنند. با تغییر “عرض پالس‌ها” (Duty Cycle)، جریان میانگین عبوری از بوبین تغییر می‌کند. این روش دو مزیت حیاتی دارد:

1. راندمان بالا: ترانزیستورهای خروجی کمتر داغ می‌شوند.
2. دقت بالا: اثر پسماند مغناطیسی (Hysteresis) به شدت کاهش می‌یابد.

 

پارامترهای حیاتی در تنظیم کارت الکترونیکی شیر هیدرولیک

برای یک مهندس اتوماسیون، صرفاً نصب کارت کافی نیست. هنر اصلی در تنظیم کارت الکترونیکی شیر هیدرولیک است. عدم تنظیم صحیح این ۴ پارامتر، گران‌ترین شیرهای سروو و پروپرشنال را به یک شیر معمولی تبدیل می‌کند.

 

1. Gain (گین یا ضریب تقویت)

پارامتر Gain تعیین می‌کند که شیر با چه “شدتی” به فرمان ورودی پاسخ دهد.

• گین پایین: شیر تنبل است و به حداکثر دبی یا فشار نامی نمی‌رسد.
• گین بیش از حد: سیستم ناپایدار شده و دچار نوسان (Oscillation) می‌شود.

 

مثال عملی: اگر فرمان ۱۰ ولت می‌دهید اما فشار سیستم به جای ۱۰۰ بار روی ۸۰ بار می‌ماند، باید ولوم Max Current یا Gain را افزایش دهید.

 

2. Ramp (رمپ یا شیب تغییرات)

این پارامتر حیاتی‌ترین تنظیم برای حفاظت مکانیکی سیستم است. Ramp تعیین می‌کند که رسیدن از نقطه A به نقطه B چقدر زمان ببرد.

 

• کاربرد: جلوگیری از شوک هیدرولیکی و ضربه قوچ.
• تنظیم: در راه اندازی شیر پی کیو (PQ)، شیب صعودی (Ramp Up) را طوری تنظیم کنید که فشار به آرامی بالا برود تا شلنگ‌ها نترکند. شیب نزولی (Ramp Down) برای توقف نرم جک استفاده می‌شود.

 

3. Dither (دیتر یا سیگنال لرزشی)

اسپول شیرهای هیدرولیک به دلیل اصطکاک سکون (Stiction)، تمایل به گیر کردن دارد. دیتر یک سیگنال فرکانس پایین (معمولاً بین ۵۰ تا ۴۰۰ هرتز) است که روی سیگنال اصلی سوار می‌شود.

 

• عملکرد: این لرزش نامحسوس باعث می‌شود اسپول همیشه در حال “رقصیدن” باشد و اصطکاک ایستایی حذف شود.
• نشانه تنظیم غلط: اگر شیر پله‌پله حرکت می‌کند یا هیسترزیس بالایی دارد، فرکانس یا دامنه Dither نیاز به تنظیم دارد.

 

4. Offset (آفست یا بایاس)

آفست برای کالیبره کردن نقطه صفر استفاده می‌شود. گاهی اوقات با فرمان صفر ولت، شیر کمی نشتی دارد یا حرکت می‌کند. با تنظیم Offset (Deadband Compensation) مطمئن می‌شویم که در فرمان صفر، خروجی هیدرولیک قطعاً صفر است.

 

راهنمای سیم‌کشی و نصب (چک‌لیست عملیاتی)

نصب اشتباه کارت پروپرشنال مساوی است با سوختن آنی قطعات قدرت. قبل از برق‌دار کردن تابلو، مراحل زیر را طی کنید:

1. بررسی منبع تغذیه: اکثر کارت‌ها نیاز به ۲۴ ولت DC رگوله شده (بدون ریپل) دارند. از تغذیه شیرهای معمولی استفاده نکنید. حداقل جریان منبع باید ۳۰٪ بیشتر از مجموع جریان بوبین‌ها باشد.
2. تست امپدانس بوبین: با مولتی‌متر اهم بوبین شیر را چک کنید. مقاومت‌های زیر ۲ اهم معمولاً نشان‌دهنده اتصالی است و کارت را می‌سوزاند.
3. شیلدینگ کابل فرمان: کابل‌های فرمان آنالوگ (0-10V) باید حتماً شیلددار باشند و شیلد فقط از یک طرف (سمت تابلو) به زمین (Earth) متصل شود.
4. تفکیک مسیر کابل: کابل‌های جریان بالا (پاور یونیت) را کنار کابل‌های سیگنال کارت قرار ندهید تا نویز القا نشود.
5. Enable: اکثر کارت‌ها یک ورودی Enable دارند. تا زمانی که پمپ روشن نشده و شرایط ایمن نیست، این ورودی را فعال نکنید.

هشدار ایمنی:

هرگز، تحت هیچ شرایطی، خروجی‌های کارت (که به بوبین شیر می‌روند) را اتصال کوتاه نکنید و یا در حالت روشن بودن کارت، سوکت شیر را جدا نکنید. این کار باعث سوختن آنی ماسفت‌های قدرت (Power MOSFETs) می‌شود و گارانتی اکثر برندها شامل این مورد نیست.

 

جدول عیب‌یابی کارت پروپرشنال (Troubleshooting)

اگر در راه اندازی شیر پی کیو (PQ) یا کارت‌های دایرکشنال به مشکل خوردید، از جدول زیر استفاده کنید:

مشکل مشاهده شده	علت احتمالی	راه حل فنی
شیر اصلا باز نمی‌شود	۱. قطعی ولتاژ تغذیه (Power)   ۲. فعال نبودن ورودی Enable   ۳. سوختن فیوز داخلی کارت	۱. بررسی ولتاژ ۲۴ ولت روی ترمینال   ۲. اطمینان از پل بودن پایه Enable   ۳. تست سلامت فیوز و بوبین
شیر لرزش شدید دارد (نویز صوتی)	۱. فرکانس Dither نامناسب   ۲. گین (Gain) بسیار بالا   ۳. وجود هوا در سیستم هیدرولیک	۱. تغییر فرکانس دیتر (معمولاً کاهش)   ۲. کاهش تدریجی ولوم Gain   ۳. هواگیری سیلندرها و شیرها
فشار یا سرعت نوسان دارد	۱. نویز روی کابل فرمان   ۲. خرابی پتانسیومتر یا PLC   ۳. منبع تغذیه ضعیف	۱. استفاده از کابل شیلددار و جدا کردن مسیر   ۲. تست سیگنال ورودی با مولتی‌متر   ۳. تعویض منبع تغذیه سوئیچینگ
شیر در فرمان صفر، جریان دارد	۱. تنظیم نبودن Offset   ۲. نشتی جریان درایور	۱. تنظیم دقیق ولوم Offset یا Null   ۲. تعمیر یا تعویض کارت

 

 راهنمای خرید و قیمت کارت پروپرشنال

انتخاب کارت پروپرشنال مناسب به ساختار شیر و نیاز سیستم شما بستگی دارد. در بازار ایران، این کارت‌ها در دو فرمت کلی یافت می‌شوند:

1. کارت رک مونت (Eurocard): مناسب برای تابلوهای کنترلی بزرگ، با قابلیت تعمیر راحت‌تر و دسترسی به پتانسیومترها روی پنل جلویی.
2. کارت سوکتی (Plug-in): مستقیماً روی کله‌گی شیر نصب می‌شود. فضای کمتری می‌گیرد اما در محیط‌های گرم و پرلرزش آسیب‌پذیرتر است.

 

فاکتورهای تعیین کننده قیمت و کیفیت:

• تعداد کانال (Channels): کارت‌های تک کاناله (فقط فشار یا فقط دبی) ارزان‌تر هستند. برای کنترل همزمان فشار و دبی (P/Q)، نیاز به کارت‌های دو کاناله یا کنترلرهای ترکیبی دارید.
• قابلیت فیدبک (Closed-Loop): کارت‌های گران‌قیمت قابلیت اتصال به خط‌کش (LVDT) یا سنسور فشار را دارند تا خطای سیستم را به صفر برسانند. کارت‌های ارزان معمولاً Open-Loop هستند.

 

 برند سازنده:

• برندهای برتر: Rexroth (بوش)، Vickers (ایتون)، Moog و Parker. این کارت‌ها پایداری حرارتی فوق‌العاده‌ای دارند.
• برندهای میان‌رده: Atos، Duplomatic و Yuken.
• گزینه‌های اقتصادی: نمونه‌های چینی و بردهای مهندسی‌معکوس شده ایرانی که برای کاربردهای عمومی (غیر حساس) مانند پرس‌های ساده مناسب هستند.

 

خرید کارت پروپرشنال پایان کار نیست؛ شروع یک پروسه دقیق تنظیم است. اگر در پروژه خود نیاز به دقت میکرونی ندارید، هزینه اضافی برای کارت‌های Closed-Loop نکنید، اما هرگز در کیفیت منبع تغذیه و شیلدینگ کابل‌ها صرفه‌جویی نکنید.